Ulrich Beck: de wereld als risicomaatschappij
Inleiding door Maarten Hajer en Michiel Schwarz
De sociale conflicten in onze maatschappij gaan steeds minder over de verdeling van
welvaart maar in toenemende mate over de over de verdeling van risico’s.
Distribution of goods wordt distribution of bad’s.
We gaan met onze risico’s om alsof het ongelukken zijn, maar in feite zijn
het ‘normale’ ongelukken.
Tsjernobyl is een ‘normaal’ ongeluk.
Risico’s zijn wereldomvattend en hebben langlopende gevolgen.
In een risicomaatschappij is niet zozeer het fysieke explosiegevaar, maar de sociale
explosiviteit als gevolg van het maatschappelijke verlies aan vertrouwen. In de
bestaande sociale instituties. Op de vraag wie is verantwoordelijk is het antwoord
meestal niemand.
Politiek:
De officiële politiek neemt steeds meer haar toevlucht tot symbolische politiek om op
z’n minst de indruk te wekken dat de boel onder controle is.
Steeds meer in wezen politieke beslissingen worden in laboratoria genomen, in
wetenschappelijke gremia of via de maatschappelijke definitie van bepaalde issues.
Politiek handelen vindt plaats waar we het niet verwachten: in de supermarkt, in de
werksituatie; bij een besluit om in een laboratorium een bepaald experiment al dan niet
uit te voeren of in een bedrijf een bepaalde productielijn te ontwikkelen.
Subpolitiek is niet het probleem maar deel van de oplossing.
Voorbeeld: de verzekerbaarheid van maatschappelijke initiatieven. Beck stelt dat onder
bepaalde voorwaarden verzekeraars beter in staat zijn om te bepalen wat nog
toelaatbare risico’s zijn dan de overheid.
Subpolitiek is een signaal dat maatschappelijke en politiek-bestuurlijke instituties
aan een herontwerp toe zijn.
Georganiseerde onverantwoordelijkheid.
De crisis in het milieu is in feite een institutionele crisis.
Politieke partijen, de kerk, het gezin: het zijn allemaal conventies die steeds minder
uitdrukken hoe de mensen werkelijk leven aan het einde van de twintigste eeuw.
Aanknopingspunten voor de ontwikkeling van de maatschappij liggen bij het mobiliseren
van onderdrukte kennis en mogelijkheden die binnen de bestaande instituties en
groeperingen latent voor handen zijn.
Met zijn pleidooi voor subpolitiek wil hij ook aangeven dat volgens hem de bestaande
instituties in veel gevallen ondemocratisch zijn, geen gelijke kansen hebben
geschapen en niet het vertrouwen verdienen dat ze nog krijgen.
Beck schrijft een soort wetenschappelijke essays waarbij de kracht niet schuilt in
de originele inzichten en verbindingen en niet in de doortimmerde empirische onderbouwing.
Hij wordt geďnspireerd door Fichte, Herder en Kant. In het ontstaan van de
risicomaatschappij ziet hij niet de ondergang van de maatschappij maar juist de kans
die dat biedt om Kants ideaal van een wereldburgermaatschappij dichter bij te brengen.
Hij meent dat de sociologie haar ogen gesloten heeft voor de randvoorwaarden waaronder
modernisering in de industriële maatschappij plaats vond.
Toekomstige vormgeving van de samenleving:
De huidige impasse in het maatschappelijk beleid komt omdat de problemen van de
technologische cultuur, de grote vragen rondom vooruitgang en duurzame ontwikkeling niet
conventionele termen laten vatten. In een tijdperk waarin de feiten steeds vaker worden
beheerst door onzekerheid en tegenstrijdige zekerheden en het maatschappelijke draagvlak
gekenmerkt wordt door een gebrek aan consensus kunnen we niet meer over keuzen praten in
termen van rationele kosten-baten-analyses of het zoeken naar betere technologische oplossingen.
We maken een enorme terugval mee in oude arrangementen terwijl nieuwe geboden zijn!
Hij geeft aan hoe we de risicovragen in de technologische cultuur eerst zichtbaar en
bespreekbaar moeten maken.
Pas dan kunnen we opnieuw de verantwoordelijkheden voor de risico’s en gevaren bepalen
en maatschappelijke uitspraken doen over de toekomstige inrichting van de samenleving.
Einde inleiding, nu een samenvatting van het eerste van een aantal essays van Beck zelf:
Tsjernobyl en de antropologische shock
Wat zou er gebeurt zijn als bij de nucleaire ramp van Tsjernobyl de weerdiensten hadden
gefaald, de massamedia hadden gezwegen en de experts niet met elkaar in de clinch hadden
gelegen? Niemand van ons zou iets gemerkt hebben.